Pripremio Uniclinic tim | Stručno pregledao dr Danijel Đekić specijalista interne medicine,subspecijalista endokrinologije
Skrining periferne arterijske bolesti: zašto je važno prepoznati vaskularni rizik na vrijeme
Periferna arterijska bolest predstavlja jedno od značajnih, ali često nedovoljno prepoznatih oboljenja krvnih sudova. Riječ je o stanju koje nastaje usljed suženja ili začepljenja arterija, najčešće zbog aterosklerotskih promjena, pri čemu je protok krvi prema donjim ekstremitetima smanjen. Iako se u svakodnevnoj praksi često posmatra kao problem cirkulacije u nogama, periferna arterijska bolest ima mnogo širi klinički značaj, jer je istovremeno i pokazatelj ukupnog aterosklerotskog opterećenja organizma. Drugim riječima, prisustvo ove bolesti može ukazivati na povećan rizik za ozbiljne kardiovaskularne događaje, uključujući infarkt miokarda i moždani udar.
Upravo zato savremena medicina sve više naglašava važnost ranog prepoznavanja pacijenata kod kojih postoji povećan vaskularni rizik. Skrining periferne arterijske bolesti ima za cilj da otkrije poremećaj arterijske cirkulacije u fazi kada komplikacije još nisu uznapredovale i kada preventivne i terapijske mjere mogu imati najveći efekat. Poseban izazov predstavlja činjenica da bolest može dugo ostati neprepoznata, jer kod dijela pacijenata simptomi izostaju ili su nespecifični, blagi i često se pogrešno pripisuju starenju, degenerativnim promjenama kičme, umoru ili slabijoj kondiciji.
Šta je periferna arterijska bolest
Periferna arterijska bolest nastaje kada aterosklerotski plakovi dovode do suženja arterija koje snabdijevaju noge kiseonikom i hranjivim materijama. Posljedica toga je slabija prokrvljenost tkiva, naročito pri fizičkom naporu, kada mišići imaju povećanu potrebu za krvlju. Klinička slika može varirati od potpune odsutnosti tegoba do tipičnih simptoma kao što su bolovi i grčevi u listovima pri hodu, osjećaj težine u nogama, hladnoća stopala, utrnulost, promjena boje kože, sporije zarastanje rana i slabljenje perifernih pulseva. U uznapredovalim slučajevima bol se može javiti i u mirovanju, a tada je riječ o ozbiljnijem stepenu ishemije koji zahtijeva hitniju vaskularnu obradu.
Šta podrazumijeva skrining periferne arterijske bolesti
Skrining periferne arterijske bolesti najčešće se zasniva na određivanju ankle-brachial indexa (ABI), odnosno odnosa sistolnog krvnog pritiska izmjerenog na skočnom zglobu i na nadlaktici. Ovaj test je jednostavan, neinvazivan, bezbolan i relativno brzo se izvodi. U kliničkoj praksi predstavlja osnovni početni alat za procjenu arterijske prohodnosti donjih ekstremiteta. Prema dostupnim preporukama i dijagnostičkim kriterijumima, ABI vrijednost manja od 0,90 smatra se abnormalnom i ukazuje na perifernu arterijsku bolest.
Osim što pomaže u otkrivanju poremećaja cirkulacije u nogama, ABI ima i širi prognostički značaj. Snižen ABI ne govori samo o lokalnom vaskularnom problemu, već može biti marker sistemske ateroskleroze i povećanog ukupnog kardiovaskularnog rizika. Upravo zbog toga skrining periferne arterijske bolesti nije važan samo sa aspekta vaskularne hirurgije ili angiologije, već i u kontekstu interne medicine, kardiologije i preventivne medicine.
Kome se skrining posebno preporučuje
Savremene ACC/AHA smjernice iz 2024. godine naglašavaju da je kod pacijenata sa simptomima, fizikalnim nalazom ili anamnezom koji ukazuju na perifernu arterijsku bolest potrebno uraditi ABI radi postavljanja dijagnoze. Takođe, kod osoba sa povećanim rizikom ABI se smatra razumnim pristupom za rano prepoznavanje bolesti. U tu grupu spadaju starije osobe, pušači, pacijenti sa dijabetes melitusom, arterijskom hipertenzijom, dislipidemijom, hroničnom bubrežnom bolešću, kao i osobe koje već imaju dokazanu aterosklerotsku bolest na drugim krvnim sudovima.
U svakodnevnoj kliničkoj praksi posebnu pažnju zaslužuju pacijenti koji navode:
- bol ili grčeve u listovima pri hodu
- zamaranje nogu pri manjem naporu
- hladna stopala
- trnjenje ili slabost nogu
- rane na stopalima koje sporo zarastaju
- ranije poznate faktore kardiovaskularnog rizika
Kod ovih pacijenata skrining nije samo formalna preventivna mjera, već važan korak u pravovremenom otkrivanju bolesti koja može dugo ostati prikrivena.
Da li skrining treba raditi kod svih
Ovdje je važno zadržati stručnu mjeru. Iako je klinički značaj periferne arterijske bolesti veliki, rutinski skrining svih asimptomatskih odraslih osoba bez jasnog povišenog rizika nije univerzalno preporučen. USPSTF i dalje navodi da nema dovoljno dokaza da bi se za opštu populaciju bez simptoma i bez jasno izraženih faktora rizika precizno procijenio odnos koristi i eventualnih šteta univerzalnog skrininga pomoću ABI. To znači da odluku o testiranju treba donositi individualno, na osnovu ukupne procjene pacijenta, a ne po automatizmu.
Drugim riječima, skrining ima najveću vrijednost onda kada je usmjeren na pravu populaciju — pacijente sa simptomima, kliničkom sumnjom ili povećanim vaskularnim rizikom. Upravo takav individualizovan pristup predstavlja osnov savremene i odgovorne medicine.
Značaj ranog otkrivanja
Rano otkrivanje periferne arterijske bolesti ima višestruk značaj. Prije svega, ono omogućava da se bolest prepozna prije razvoja težih komplikacija kao što su hronične ulceracije, izražena ishemija, funkcionalno ograničenje i potreba za složenijim vaskularnim intervencijama. Istovremeno, postavljanje dijagnoze otvara prostor za sveobuhvatnu korekciju faktora rizika: prestanak pušenja, regulaciju krvnog pritiska, glikemije i lipida, optimizaciju tjelesne aktivnosti i promjenu životnih navika.
Važno je naglasiti da liječenje pacijenta sa perifernom arterijskom bolešću ne podrazumijeva samo rješavanje simptoma u nogama. Naprotiv, suština je u smanjenju ukupnog kardiovaskularnog rizika i sprečavanju budućih komplikacija na nivou srca, mozga i drugih organa. Zato skrining periferne arterijske bolesti treba posmatrati kao dio šire strategije očuvanja vaskularnog zdravlja.
Posebna pažnja kod dijabetesa i hronične bubrežne bolesti
Kod pojedinih pacijenata, naročito onih sa dijabetesom i hroničnom bubrežnom bolešću, standardni ABI može imati ograničenja zbog kalcifikacije arterijskog zida, što može dati lažno visoke vrijednosti. U takvim situacijama ljekar može preporučiti dodatnu vaskularnu obradu, uključujući druge neinvazivne testove kao što su TBI ili dopler ultrazvuk arterija donjih ekstremiteta, u zavisnosti od kliničke slike i nalaza pregleda.
Pristup u savremenoj kliničkoj praksi
Skrining periferne arterijske bolesti danas se ne posmatra kao izdvojen test, već kao dio integrisanog pristupa pacijentu. Kvalitetna procjena podrazumijeva pažljivo uzetu anamnezu, prepoznavanje faktora rizika, fizikalni pregled, procjenu perifernih pulseva i, kada postoji indikacija, ciljano neinvazivno testiranje. Takav pristup omogućava pravovremenu identifikaciju pacijenata kojima je potrebna dalja dijagnostika, praćenje ili specijalističko liječenje.
Poruka za kraj
Periferna arterijska bolest je ozbiljno i često potcijenjeno oboljenje koje nadilazi okvire lokalnog problema cirkulacije u nogama. Ona predstavlja važan marker sistemske ateroskleroze i povećanog kardiovaskularnog rizika. Skrining, posebno kod osoba sa simptomima i kod pacijenata iz rizičnih grupa, može imati značajnu ulogu u ranom otkrivanju bolesti, pravovremenom liječenju i dugoročnoj prevenciji komplikacija. Savremeni pristup podrazumijeva individualizovanu procjenu i racionalnu primjenu ABI testa kao jednostavne, dostupne i klinički vrijedne metode.
U Uniclinic-u vjerujemo da kvalitetna preventiva počinje pravovremenim prepoznavanjem rizika. Upravo zato pregled, stručna procjena i adekvatna vaskularna dijagnostika mogu biti važan korak ka očuvanju zdravlja krvnih sudova i ukupnog kardiovaskularnog statusa pacijenta.
Zakazivanje:
Imate bolove u nogama pri hodu, osjećaj hladnoće u stopalima ili faktore rizika kao što su dijabetes, pušenje, povišen krvni pritisak ili holesterol?
Stručna procjena vaskularnog statusa može pomoći u ranom otkrivanju periferne arterijske bolesti i planiranju daljih koraka u prevenciji i liječenju.
Zakažite pregled u Uniclinic-u.
📞 +387 51 491 800
📞 +387 66 533 633
📞 +387 66 533 933
Tekst je informativnog karaktera i ne predstavlja zamjenu za stručnu dijagnozu ili individualnu procjenu.
Posljednje objave
Usluge
Vaskularna hirurgija je specijalnost medicine posvećena zdravlju arterija i vena, koja obuhvata prevenciju, dijagnostiku i liječenje bolesti krvnih sudova.
Urologija je grana medicine koja se bavi dijagnostikom, liječenjem i prevencijom bolesti urinarnog sistema kod muškaraca i žena, kao i oboljenjima muškog reproduktivnog sistema.
Ultrazvučna dijagnostika je ključna dijagnostička grana medicine koja omogućava vizualizaciju unutrašnjih struktura tijela uz pomoć savremenih slikovnih metoda.
Opšta hirurgija je specijalizovana jedinica posvećena prevenciji, dijagnostici i liječenju oboljenja dojki.
Ortopedija je grana medicine posvećena zdravlju vašeg koštano-mišićnog sistema, koja obuhvata prevenciju, dijagnostiku i liječenje oboljenja i povreda kostiju, zglobova, ligamenata, mišića i tetiva.
Opšta i abdominalna hirurgija obuhvata dijagnostiku i hirurško liječenje bolesti i povreda organa unutar trbušne duplje, uključujući želudac, crijeva, jetru, žučnu kesu, pankreas, slezinu i abdominalne stijene.
Opšta hirurgija je specijalizovana jedinica posvećena prevenciji, dijagnostici i liječenju oboljenja dojki.
Onkologija je specijalistička oblast medicine koja se bavi dijagnostikovanjem, liječenjem i praćenjem malignih bolesti.
Dermatologija je grana medicine koja se bavi dijagnostikom, liječenjem i prevencijom oboljenja kože, kose i noktiju.
U okviru neurologije pružamo dijagnostiku i liječenje oboljenja nervnog sistema – mozga, kičmene moždine i perifernih nerava.
Nefrologija je grana interne medicine koja se bavi prevencijom, dijagnostikom i liječenjem bolesti bubrega i mokraćnog sistema.
Laboratorija je temelj savremene medicine i polazna tačka za preciznu dijagnostiku brojnih bolesti.
Kardiologija je medicinska specijalnost posvećena dijagnostici, liječenju i prevenciji bolesti srca i krvnih sudova.
Interna medicina obuhvata prevenciju, dijagnostiku i liječenje bolesti unutrašnjih organa, sa fokusom na složene i hronične zdravstvene probleme.
Ginekologija je grana medicine koja se bavi zdravljem ženskog reproduktivnog sistema – dijagnostikom, liječenjem i prevencijom bolesti.
Gastroenterologija je grana medicine koja se bavi dijagnostikom, liječenjem i prevencijom bolesti digestivnog sistema, uključujući jednjak, želudac, tanko i debelo crijevo, jetru, pankreas i žučnu kesu.
Endokrinologija je grana medicine koja se bavi dijagnostikom, liječenjem i praćenjem poremećaja hormona i žlijezda sa unutrašnjim lučenjem.
Dermatologija je grana medicine koja se bavi dijagnostikom, liječenjem i prevencijom oboljenja kože, kose i noktiju.
